دلیل تالیف کتاب اندیشه آزادی


چرا کتاب "آزادی خواهی نا فرجام" تالیف شد؟

محمد طبیبیان 9 اسفند ماه 1390

 

این واقعیت تلخ که کشور ما از برخی کشور های دیگر عقب افتاده بود به صورت حوادث نا خوشایندی همچون سیلی به گوش پادشاهان صفوی نواخته شد و موجب اضطراب آنها را فراهم آورد. شکست های مکرر شاه اسماعیل از ارتش عثمانی به سرکردگی سلطان سلیم اول که مجهز به توپ و تفنگ بودند در مقابل ارتش قزلباش که به پشتوانه جسارت و اعتقاد و با شمشیر در منطقه چالدران باآنها مقابله می کردند و البته مقابله ای ناموفق، نهایتاً به مجروح شدن شاه اسماعیل و تصرف پایتخت او تبریز توسط عثمانی انجامید. اسیر شدن همسران شاه اسماعیل توسط سلطان سلیم،  این جوان آرمانی پرشور را برای بقیه عمر دچار افسردگی و کناره جوئی کرد. این واقعیت که عثمانی از ایران عقب نشینی کرد عمدتاً به دلیل تلفات نیروی های آنها از سرما در مناطق غرب ایران بود. سرانجام در زمانی که عثمانی در اروپا نیز در گیر جنگ  بود شاه عباس اول نیروهای آنها را از متصرفات در ایران بیرون راند. گرچه بعد از حدود چهل سال کشمکش، بسیاری از مناطق تحت تصرف عثمانی بازپس گرفته شد لیکن تصرف عثمانی بر عراق، بخش هائی از کردستان و ارمنستان تثبیت شد. در زمان شاه سلیمان اول در سال 1048 خورشیدی(1669 میلادی) روسها(گروهی قزاق به سرکردگی استپان تیمو فِیویچ رازین) مناطق شمالی را تصرف و به قتل و غارت پرداخت.  لیکن این بار نه ارتش حکومتی بلکه پشه های مرداب های شمال آنها را عقب راندند. زیرا این نیرو ها در مقابل مالاریا مصونیت نداشته و دچار تلفات سنگین شدند. از طرف دیگر پرتقالی ها از قرن 16 میلادی بحرین را اشغال کردند که با تلاش شاه عباس اول از آنجا بیرون رانده شدند لیکن برای بیرون راندن آنها از جزیره هرمز در سال 1662 میلادی شاه عباس به ناچار باب همکاری با انگیس را باز کرد، و از اقدامات آنها در خلیج فارس چشم پوشی نمود، که  خود مقدمه تسلط طولانی مدت انگلستان بر منطقه را فراهم آورد.

 

در زمان قاجار نیز همین گونه حوادث از جمله شکست در دو جنگ با روسها و از دست رفتن بخش بزرگی از کشور در زمان فتحعلی شاه، که نام مناسب او نه فتح شاه بلکه شکست شاه، بایستی می بود و جدا شدن هرات در زمان محمد شاه تکانه های دردناکی بودند که بر پیکر ملتی خواب گرفته و تاریخ زده وارد شد.( این شعر ادیب الممالک فراهانی گویا است:.. افسوس که این مزرعه را آب گرفته/ دهقان مصیبت زده را خواب گرفته... ).

 

کمتر کسی در مورد مصیبت هایی که در طول تاریخ به کشور و مردم ایران وارد شده بود چرائی را مطرح کرد و در جستجوی توضیح و دلیل نبود شاید به این دلیل که نقطه مرجع یا مصداق مقایسه ای وجود نداشت. لیکن از زمان صفویه به بعد بسیاری از مردم به دلائل مختلف، که برخی از آنها در بالا اشاره شد، و از جمله سفر برخی از مسافرین به هند و اروپا و یا اعزام سفیران ایران در برخی کشور ها به واقعیت جدیدی آشنا شدند که برای آنها این پرسش را مطرح کرد که چرا این کشور ها پیشرفت کرده اند و ما عقب مانده ایم. بسیاری از مردم روشن بین دلیل این شکست های خفت بار و علاوه بر آن فقر، بی سوادی، رواج بیماری های گوناگون و بی نوائی ملت ایران را به حساب عقب ماندگی گذاشتند بدون اینکه به ساز و کار های درونی این عقب ماندگی توجه اساسی مبذول دارند.

 

از آن زمان نیز بود که افراد مصلح به چاره جوئی پرداختند. شاید به عنوان مهمترین آغازگران این اقدامات بتوان از عباس میرزا و امیر کبیر نام برد. از آن زمان کمتر کسی از فرهیختگان کشور نسبت به ضرورت مهیا کردن شرایط پیشرفت کشور تردید داشت، گرچه در بطن جامعه نیز جریان های واپس گرا از چنین اقداماتی نگران بوده و هرچه در توان داشتند برای خنثی کردن آن به کار بردند. مقدمه سازی قتل امیر کبیر فقط یک نمونه بارز از این رویکرد بود.

کتاب "آزادی خواهی نا فرجام" که در چاپ بعدی تحت عنوان " اندیشه آزادی" با تغییرات و تکمله منتشر شد نیز به دنبال پاسخگوئی به همین پرسش بود. در این کتاب با مروری بر تاریخ اندیشه پیشرفت و نو سازی در کشور این نتیجه گیری فرا دست آمد که بسیاری از نو اندیشان از زمان صفویه به بعد از یک جنبه مهم و کانونی توسعه غرب غفلت و یا به آن کم توجهی کرده اند. این وجه اساسی نیز، که در واقع کانون تحولات جوامع غربی را تغذیه کرد مربوط به مولفه هائی بود که عصر خرد و دوران مدرن اروپا را ورق زد. چه اینکه اکثر متفکرین ایرانی به وجوه ظاهری غرب توجه می کردند مانند ارتش های منظم و مجهز، کارخانه ها، ساختمانها و خیابان ها، بیمارستان ها دانشگاهها، اختراع و اکتشاف مکرر و نحوه پوشش ظاهری و آداب زندگی...  به این نکته توجه نکرند که پیشرفت با ثبات و درونزا علی الاصول بر محور حفظ حقوق و آزادی های فرد انسانی مقدور است که پیش نیاز آن نیز در درجه اول از طریق بر قراری یک نظام اقتصاد آزاد و پایدار کردن حقوق مالکیت انسان معمولی میسر می شود.  اجرای این گزاره به ظاهر ساده، خود نیاز مند سازمان دهی سیاسی و اجتماعی خاص خود است. 

 

مولفین این کتاب و برخی اقتصاد دانان دیگر برای سالهای طولانی مدافع این دیدگاه در مباحث آکادمیک و روزنامه ها و سایر تریبون های موجود بوده ایم. از سال های دوره اول دولت جناب آقای خاتمی جناح چپ( یه هر مفهوم که مطرح بود) جایگاههای اجرائی و مقننه را در اختیار داشتند. لیکن برنامه اقتصادی خاصی را نمی توانستند ارائه کنند. به همین دلیل بسیاری از گروههای سیاسی علاقمند و یا نیروهای روسنفکری نسبت به پارادایم های دیگر کنجکاوی نشان دادند. به همین دلیل نیز پرسش های مختلفی در این مورد مطرح می شد. یکی اینکه مگر در زمان پهلوی اول و دوم آزادی اقتصادی وجود نداشت پس چرا کشور پیشرفت قابل توجهی نداشت؟ گرچه در آن دوره نیز پیشرفت هائی بود لیکن بر اساس یک اقتصاد دولتی و متمرکز والگو برداری از نمونه های توتالیتر بود و اگر بخش خصوصی نیز وجود داشت در اطراف حکومت و یا حواشی ناچیز اطراف آن بود. یا اینکه مگر نه اینکه در کشور مالکیت خصوصی وجود داشته است پس چرا این امر موجب پیشرفت نشده است؟ به این نکته توجه نمی شده که مالکیت به عنوان یک امتیاز برای اصحاب قدرت وجود داشته و نه یک حق برای مردم. و اگر هر لحظه لازم می شد هر نوع حق مالکیتی از افراد به بهانه های مختلف سلب می گردید. یا اینکه نسبت اقتصاد آزاد با عدالت چیست؟ نقش دولت در اقتصاد کدام است؟ آیا نباید عدالت را بر آزادی اقتصادی مقدم دانست؟ آیا در یک نظام اقتصاد آزاد، سرمایه بر سیاست مسلط نمی شود؟...

اقای دکتر غنی نژاد و من به این نتیجه رسیدیم که به اینگونه پرسش ها در یک کتاب کوچک در چارچوب تاریخی و بر اساس مبانی نظری و کاربردی پاسخ دهیم و برای این منظور از آقای مهندس عباسی نیز که در آن زمان دانشجوی ما در دوره کارشناسی ارشد رشته مهندسی سیستمهای اقتصادی در موسسه نیاوران بود و جوان علاقمند و با استعدای نیز بود دعوت به همکاری کنیم(ایشان هم اکنون بعد از اتمام تحصیل، در یک دانشگاه آمریکا هیئت علمی است). به این ترتیب کتاب مزبور توسط این سه مولف تدوین شد. در این کتاب نه تنها سعی شده است به پرسشهای مورد نظر پاسخ داده شود بلکه کتاب به عنوان یک مانیفست خلاصه ای نیز هست که نشان می دهد اگر قرار باشد یک اقتصاد در چارچوب پارادیم اقتصاد آزاد و ارزش گذاری به آزادی های فردی سازمان یابد چه وجوهی در اداره یک چنین جامعه ای بایستی مورد توجه قرار گیرد؟طبعاً این کتاب خلاصه و دچار کاستی است و هر مبحث آن می تواند مورد چالش، بحث و تشریح و تکمیل قابل ملاحظه ای قرار گیرد و این نیز کاری است که برخی از نیروهای فکری جوانتر کشور می توانند در آینده به آن همت گمارند.

 

کتاب مزبور پس از نقد و بررسی بسیاری از صاحب نظران، مورد بازنگری قرار گرفت و ویرایش جدید آن هم اکنون در دست انتشار است. از جمله جناب آقای دکتر عبده تبریزی یک ارزیابی و نقد جامع از این کتاب انجام داده اند که در پیوست کتاب گنجانده شده است. چاپ جدید که امیدواریم مراحل اداری را با موفقیت طی کند و در اختیار علاقمندان به این مبحث قرار گیرد حاصل تصحیح و تکمیل و ویرایش و پیگیری نویسنده و روزنامه نگار ارجمند و دوست گرانقد آقای محمود صدری است.
Comments