سال ١٣٩٥



چشم انداز روندهاى عمومى سال   ١٣٩٥

محمد طبيبيان

١١ فروردين ماه ١٣٩٥

مى دانيم كه پيشبينى دقيق آينده غير ممكن است، و در مورد هر گزاره اى كه به آينده اشاره مى كند بايد با احتياط برخورد شود. ليكن برخى روند ها و جهت هاى موجود مى تواند برخى نتايج عمومى را در مورد آينده نشان دهد. بنابر اين در متن حاضر هدف ارائه پيشبينى آينده نيست بلكه صحبت از وضع موجود است و اينكه چگونه وضع موجود مى تواند بر آينده سايه افكند. درك اين چگونگى نيز به برداشت و قضاوت شخصى افراد مربوط مى شود. تا آنجا كه به آينده مربوط است احتياط حكم مى كند كه از خوشبينى دورى جسته شود و با عينك تيره تر شرايط مورد موشكافى قرار گيرد.  
  
١. شرايط سياسى بين المللى. شايد مهمترين جريان تاثير گذار بر وضعيت عمومى جهان در سال ١٣٩٥ حوادث سياسى است كه در صحنه بين المللى در حال تكوين است و تاثير آن در زير پوست اقتصاد بين الملل و در نتيجه بر روزگار بسيارى ازملت ها قابل مشاهده خواهد بود. ويژگى بارز اين امر ظهور پديده مقابله با وضع موجود و ساختار هاى تثبيت شده سياسى بر اساس منافع ويژه است. اين مقابله يا طغيان به شكل هاى مختلف در مناطق مختلف در حال ظهور است. شايد اين كشش و كوشش ها در جوامع مطرح بوده ليكن ويژگى قابل توجه آن نيروى جديدى است كه اخيرا اين رويكرد از خود نشان مى دهد. براى مثال در آمريكا مى توان ظهور چپ افراطى، و راست افراطى را در حركت هاى سياسى مرتبط با انتخابات ديد. همچنين بيزارى از كاندياهاى مورد حمايت نظم موجود قابل توجه است. اين وضعيت را در ظهور برنى سندرز در مقابل خانم كلينتون از حزب دموكرات و دونالد ترامپ درمقابل تشكيلات حزب جمهورى خواه و منافع تثبيت شده ابر ثروتمند هاى سنتى مى توان مشاهده كرد. نكته اين است كه حاميان اين طيف هاى افراطى به سادگى امكان جا بجايى دارند. يعنى برخى حاميان سندرز كه خود را سوسيال دموكرات مى خواند در صورت كاندياتورى خانم كلينتون حاضرند به دونالد ترامپ در طرف راست افراطى راى دهند، و بالعكس برخى از حاميان ترامپ نيز آماده اند در صورت كانديد نشدن او به طرف مقابل طيف، يعنى سندرز راى دهند. به هم زدن نظم موجود هدف اين حركت ها است و نه برنامه كانديدها. در اروپانيز در فرانسه قدعلم كردن جبه ملى راست افراطى و در انگلستان هم ظهور چپ افراطى همراه با راست افراطى و در ساير كشور ها نيز پديد هاى مشابه قابل توجه است. اين كه تا چه حد اين حركت ها موثر عمل كنند و به نتيجه اى غير از ايجاد شرايط اجتماعى افراطى نائل شوند قابل پيشبينى نيست. پديده هايى كه در همين ارتباط قابل تشخيص است شامل؛ تداوم بحران خاورميانه و خصوصاً سوريه، مهاجرت و سيل پناهجويان به طرف اروپا، فعاليت هاى تروريستى در كشور هاى اروپايى و مسموميت جو اجتماعى و سياسى ناشى از آن، تشديد اسلام ستيزى، مهاجر ستيزى و تقويت سازمان هاى فاشيستى و نژاد پرست و ملى گراى افراطى در اروپا و بى ثباتى اتحاديه اروپا. ظهور مجدد طرفداران حمايت گمركى از صنايع داخلى و مقابله با تجارت آزاد در كشور هاى صنعتى. انتخابات رياست جمهورى آمريكا و نبود گزينه متعادل و قابل پيشبينى در بين نامزد ها به دليل جو اجتماعى ناشى از تشديد بيگانه ستيزى و اسلام ستيزى و افزايش نابرابرى در توزيع ثروت و مشكلات اجتماعى داخلى مانند افزايش تبعيض نژادى، كه در مجموع حال و هواى بى سابقه اى براى حمايت از كسانى كه قصد بهم زدن نظم موجود در سازمان سياسى را دارند به دنبال داشته. تحرك بيرونى نظامى توسط روسيه در مناطق مرزى مختلف از جمله اوكراين و دور تر يعنى سوريه همراه با تشديد مشكلات اقتصادى اين كشور.  شرايط اقتصادى و سياسى چين از جمله ظهور مخالفت علنى با رئيس جمهور اين كشور، تحركات مختلف در درياهاى جنوب چين، ازجمله ساختن جزاير مصنوعى و ايجاد پايگاه نظامى همراه با افزايش بودجه و ظرفيت نظامى اين كشور. ركود ممتد اقتصاد ژاپن. مشكلات كاهش رشد اقتصادى در اقتصاد هاى نو ظهور از جمله تركيه همراه با واگرايى سياسى.  ركود قيمت مواد معدنى شامل نفت...). اين روند ها، همانگونه كه در سطح جهان ظهور و تاثير انگيزى مى نمايد  به شكل هاى مختلف مى تواند بر شرايط زيست اقتصادى اجتماعى كشور ما نيز تاثير اعمال كند.

در مورد تحرك  كشور ها در صحنه بين المللى مى توان به نقش آمريكا توجه كرد. يك نكته قابل توجه اين است كه بسيارى از مطالبى كه در صحنه علنى توسط سياست بازان جهان مطرح مى شود با آنچه مكنون ذهنى آنان است ممكن است همخوان نباشد و درك آنچه حادث مى شود براى بسيارى در دسترس نبوده و البته اين پوشيده كارى بخشى از صحنه پردازى است كه سياست خوانده مى شود. به عنوان نمونه، و در همين ارتباط يك نكته قابل توجه است. مطلبى در مجله آتلانتيك شماره آوريل ٢٠١٦ تحت عنوان 'دكترين اوباما' منتشر شده كه كار مفصل و جمع بندى قابل توجهى است و بر اساس مصاحبه با وى تدوين گرديده. ليكن مطلب تازه چندانى در آن نيست. خلاصه اين كه اوباما سعى كرده است نيروى نظامى آمريكا را در جنگ هاى جديد در گير نكند چون اصولاً اميدى به نتيجه بخش بودن اين جنگ ها و ايجاد تحول پايدار از اين طريق وجود ندارد. يك منطقه مورد توجه خاورميانه است كه در آن جهت و مسير نويد بخشى از ديگاه سياست آمريكا وجود ندارد و حتى استفاده از نيروى نظامى هم چندان تعيين كننده نخواهد بود. 

اين ها بر داشت از ظاهر مصاحبه رئيس جمهور آمريكا است. ليكن خبر نگار مصاحبه كننده (جفرى گولدبرگ)خودش در مصاحبه اى برخى مطالبى كه در حاشيه آن مصاحبه، از رييس جمهور شنيده را نقل مى كند كه گوياتر از اصل مصاحبه است. به طور خلاصه او مى گويد در بحث حاشيه مصاحبه رئيس جمهور به تمثيل گفت كه خاورميانه مانند شهر داستانى 'گوتام' در فيلم 'بتمن'  است. شهرى كه باند هاى مختلف در آن با هم مى جنگند و در مجموع براى منافع خود در گير فساد و بى قانونى و خشونت هستند و سايرين را به فلاكت مى اندازند. در اين ميان هم مشابه  فيلم بتمن ، يك 'جوكر' ظاهر شده كه كل شهر را به هرج و مرج و تخريب مى كشاند و جوكر خاور ميانه هم داعش است. اين خوانش از شرايط خاور ميانه توسط يك مقام سياسى غربى خوانش قابل ملاحظه و قابل تاملى است. 
 
با توجه به اين جمعبندى كه اهميت خاور ميانه فقط در حد تلاش براى جلو گيرى از سر ريز شد تنش ها به ساير نقاط جهان است، توجه بيشتر آمريكا معطوف به نقش چين و چالش هايى است كه اين كشور به عنوان قدرت جهانى مطرح مى كند. از جمله توسعه طلبى در دريا هاى كرانه اى، شامل ساخت جزيره در درياى جنوب چين و استقرار تسليحات در آن، و هم تلاش براى تحميل وزن سياسى، اقتصادى خود به مناطقى مانند تايوان و هنگ كنگ و مناطقى فراتر از آن تا آفريقا. اين پديده، براى غرب استخوان در گلو هم شده است. چون از يك طرف قدرت چين مشكل زا و اسباب نگرانى غرب و آمريكا است و از طرف ديگر ضعف اقتصاد چين كه در چند ماه اخير ظاهر شده نيز به نوع ديگرى مشكل زا است(طبق اخبارمنتشره، صادرات چين در ماه فوريه نسبت به سال قبل ٢٥ درصد كاهش يافت و واردات با كاهش ١٣.٨ درصدى رو برو بود). چرا كه آغاز ظاهر شدن مشكلات اقتصادى و كاهش تجارت چين با ساير كشور ها اثر نامطلوب بر اقتصاد جهان اعمال خواهد كرد(در سال ٢٠٠٩ قبل از ظاهر شدن تمام قد بحران مالى، صادرات چين با يك افت شديد روبرو شد بنابر اين تنزل تجارت بين المللى چين مى تواند شاخص نا خوشايندى براى سلامت اقتصاد جهان به حساب آيد). 

همچنين مشكلات اقتصادى و اجتماعى اين كشور ممكن است شرايط سياسى درونى آن را تحت تاثير قرار دهد، معمولا افزايش استبداد در كشور ها همواره با كاهش اميد به بهبود شرايط زندگى مردم همراه است و افزايش تنش بين المللى وسيله اى براى ايجاد قليان در احساسات ملى و ساكت نگه داشتن مردم در داخل است. علائم اين جهت گيرى ها در بين قدرت هاى جهان و بازيگران بين المللى در حال آشكار شدن است. جالب اين كه به نظر مى رسد، روسيه هم در همين جهت ها در سال آتى حركت خواهد كرد. نكته قابل توجه اين كه غرب و خصوصاً آمريكا به روسيه به عنوان يك قدرت منطقه اى اشاره مى كنند و اين نقش را براى آن به رسميت مى شناسند. اين كه ديگر به روسيه به عنوان قدرت جهانى توجه نمى شود اسباب خشم اين كشور را فراهم آورده و تلاش براى تاثير انگيزى اين كشور در سطح جهان و مناطقى ماواراى مرز هاى شوروى سابق را افزايش داده است. 
 
٢. انتخابات رياست جمهورى آمريكا. هم اكنون مهم ترين حادثه سياسى در حال تكوين را مى توان انتخابات آمريكا دانست. زيرا نتيجه آن بى شك بر شرايط عمومى سياسى، نظامى و اقتصادى بين المللى و بسيارى ملت ها تاثير خواهد گذاشت. به خصوص شرايط سياسى آينده در آمريكا در تداوم توافق هسته اى و ساير موارد تنش بين آمريكا و ايران موثر است. نكته بارزى كه در سال ميلادى قبل مطرح شد اين بود كه با به نتيجه رسيدن توافق دولت اوباما و ايران ناگهان سه گروه، به اصطلاح از جا در رفتند و كاملا غافلگير شدند شامل لابى اسرائيل، لابى عربستان، و لابى نظاميان و صنايع نظامى آمريكا. اين گروه ها كما كان به تلاش براى تخريب شرايط بين دو كشور ادامه مى دهند. در ايران هم دلالان تحريم دست بر دارنيستند و اكنون كه در آمد ارزى هم كاهش و محدوديت هاى شرايط تحريم هم تخفيف يافته، طبق اخبار، اين ذى نفعان  مطالبه نقش و مشاركت بيشتر در اقتصاد داخلى دارند. بنا بر اين در سال آينده فشار بر دولت و كشور از طرف خارج و داخل بر قرار مى ماند.

از لحاظ شرايط داخلى آمريكا، ملاحظه شد كه در سال گذشته تحت عنوان مقابله با تروريسم و بهانه هاى اين چنينى محدوديت جديد بر ورود اتباع ايران به آمريكا حتى افراد دو تابعيتى از اروپا و ساير مناطق وضع شد. در حالى كه اقدام تروريستى آخر در آمريكا مربوط به يك زوج پاكستانى سعودى بود و طرفه اين كه در تمام اين حوادث خشونت بار، عرب ها يا پاكستانى ها در گير هستند ليكن آمريكا محدوديت بر ايرانى ها را كه هيچ نقشى در اين امور نداشته اند افزايش مى دهد(حتى اخبارى وجود دارد كه ويزا هاى توريستى و دانشجويى افرادى كه بررسى پليسى آن ها تكميل شده نيز باطل شده است). اين رويكرد برآيند دو عامل است، يكى كينه برخى جناح ها نسبت به ايران و متوجه كردن خشم و ترس جامعه از فعاليت هاى تروريستى بعد از حمله به برجهاى دو قلو و موارد اخير به مسلمانان. از آنجا كه لابى عرب ها در اين كشور فعال است اقدامات چندانى بر عليه آن ها انجام نمى شود و عمدتا اقدامات متوجه اتباع ايرانى بوده است(از جمله در چند سال اخير اقدام به بستن حساب هاى بانكى دانشجويان و بسيارى از اتباع ايرانى توسط برخى بانك ها قابل ذكر است)، در حالى كه اتباع ايران به نحو بارزى از اقدامات تروريستى برى بوده اند. عامل ديگر نبود عامل ديپلماسى از طرف دولت ايران براى حفظ منافع اتباع ايرانى بوده است.

 از بين دو كانديداى رياست جمهورى كه تا كنون شانس بالاتر را دارند، يكى ترامپ از حزب جمهورى خواه و ديگرى خانم كلينتون از حزب دموكرات هر دو نظرات منفى در مورد مسلمانان و ايرانى ها ابراز كرده اند(ساير نامزد هاى حزب جمهورى خواه نيز به همچنين). ترامپ مى گويد ورود مسلمانان را به آمريكا قطع مى كند. البته او با شيوخ عرب دادو ستد و منافع اقتصادى از جمله در دوبى دارد. بنا براين احتمالا محدوديت هاى او عمدتا شامل ايرانى ها خواهد بود. كلينتون هم چند ماه پيش در يك برنامه تلويزيونى در پاسخ به اين پرسش كه بزرگترين دشمن خود را چه كسانى مى دانيد گفت 'ايرانى ها'، توجه مى كنيم كه او نگفت دولت يا حكومت ايران يا بخش هايى از آن بلكه مشخصا گفت ايرانى ها. معلوم نيست مردم ايران چه هيزم ترى به ايشان فروخته اند!
 
به طور خلاصه حوادث تروريستى ماه هاى اخير در اروپا و آمريكا جو عمومى خصومت بر عليه مسلمانان را تشديد كرده است. اين نيز عملا در آمريكا منجر به تصويب قوانين و دستور العمل هايى شده كه عمدتاً بر عليه ايرانيان است كه اصولا ارتباطى با اين حوادث نداشته اند! 
به هرحال هر كدام از اين دو حزب كه با اين كانديدا ها يا مشابه آنان پيروز شوند شرايط براى ايران بهبود نخواهد يافت و آنانى كه در دو طرف اقيانوس منافع خود را در شور بختى ملت ايران مى بينند مسرور خواهند شد.

 ٣. چشم انداز قيمت نفت. وابستگى اقتصاد كشور به در آمد نفت بسيار است. خصوصاً بودجه كشور وابسته به اين در آمد است. كاهش در آمد يك دولت نيز مانند كاهش در آمد يك خانواده است. اگر در آمد خانوارى از يك ماخذ عمده حدود شصت هفتاد درصد كاسته شد، منطقاً آن خانوار به فكر كاهش هزينه ها خواهد افتاد ويا بفكر افزايش در آمد جايگزين. در اين حيطه نيز كاهش هزينه ها از اهميت بيشترى بر خوردار است. در كشور ما در گذشته روش هاى جايگزين در آمد، شامل افزايش در آمد مالياتى و يا تزريق نقدينگى جديد بوده است. در شرايط موجود اولى فشار بر اقتصاد تحت محدوديت و ضعف توليد را افزايش مى دهد كه اقدامى با تاثير منفى است و افزايش نقدينگى نيز اثر تورمى دارد كه جوانب مخرب آن شناخته شده است. بنابر اين توجه به كاهش هزينه ها اجتناب نا پذير است. بسيارى دستگاه ها و رديف هاى هزينه اى در بودجه وجود دارند كه به دليل نا كارايى، حذف يا كاهش بودجه آن ها اثر اقتصادى منفى در بر ندارد. ليكن اين گروه هزينه ها پشتيبان سياسى دارند و دولت قادر و يا مايل به كاهش بودجه بسيارى از آن ها نخواهد بود. بنابر اين بودجه دستگاه هايى مانند  آموزش و آموزش عالى، بهداشت و خدمات اجتماعى ديگر دچار محدوديت مى شود. در سال هاى گذشته يكى از قربانيان اين روند ها بودجه عمرانى بوده است كه در دولت قبلى سهم آن به حد رقت بارى كاهش يافت و در همان حدود باقى مانده است. از آسيب پذيران ديگر شرايط مالى، طرف هاى معامله با دولت يعنى پيمانكاران و شركت ها، موسسات و افرادى بوده كه از دولت مطالبات داشته اند. با توجه به اين كه پيشبينى مى شود قيمت نفت در سال جارى نيز از افزايش قابل ملاحظه اى بر خوردار نخواهد شد مسئله سر و سامان دادن به اقتصاد داخلى و خصوصاً بودجه دولت از اهميت بر خوردار مى شود و اقدامات از اين دست شاخص جديت براى نشان دادن ميزان توجه دولت به اقتصاد خواهد بود.

بر آورد هاى رايج براى قيمت نفت آن را در حد ٦٠ دلار يا كمتر مطرح مى كند. اين سطح نه تنها براى اقتصاد كشور ما بلكه ساير كشور هاى توليد كننده نفت كفاف عادت هاى هزينه اى را نمى دهد. مجله اكونوميست در شماره مارس ٢٠١٦ سرمقاله اى تحت عنوان 'ابر قدرت تو خالى' دارد كه شرايط روسيه را مورد توجه قرار مى دهد. طبق ادعاى اين مجله ميانگين دستمزد در روسيه از ٨٣٠ دلار در ماه ژانويه ٢٠١٤ به حدود ٤٥٠ دلار در ژانويه سال ٢٠١٦تنزل يافته و ساير شاخص هاى اقتصادى نيز نشان از تنزل اقتصاد اين كشور دارد. اين شرايط طبعاً بر نقش منطقه اى روسيه تاثير مى گذارد. احتمالاً امكان اين كه در گيرى اين كشور در سوريه كاهش يابد و شرايط براى طرف هاى در گير ديگر پيچيده تر شود، زياد است. مى توان تصور كرد كه نقش بيرونى تركيه به دلائل مختلف از جمله مشكلات اقتصادى و سياسى داخلى به سمت تهاجمى تر شدن تحول مى يابد. به همين دلائل نه تنها عامل داخلى تاثير قيمت نفت بلكه عوامل خارجى ناشى از آن نيز ملاحظات قابل تاملى را مطرح خواهد كرد. 

٤. شرايط آب و هوايى و محيط زيست. بخش كشاورزى (شامل زراعت، دامدارى، ماهيگيرى و جنگلدارى)مهمترين بخش اقتصاد ايران است و تنها بخش نسبتا پايدار. اين بخش هم از زواياى مختلف با مشكل روبرو است. مهمترين اين عوامل كم آبى است و ديگرى ضايع شدن زمين هاى مرغوب براى استفاده در ساخت و ساز اطراف شهر ها يا ويلاسازى و تفرجگاه براى متمكنين در مناطق مختلف. كمبود منابع آب به دليل روند ادامه دار خشك سالى و نياز هاى جمعيت در حال رشد كشور به مشكل حادى تبديل شده و تشديد خواهد شد. نياز مصرفى شهر ها همراه با كاهش بارندگى، رود خانه ها و درياچه ها را خشك كرده و مشكلات محيط زيست را تشديد نموده و به اين روند شدت خواهد بخشيد. روند گرمايش كره زمين بر مناطقى مانند ايران كه برروى كمربند خشك زمين قرار دارد تاثير نا مطلوب خواهد داشت. پيشبينى مى شود تا چند دهه آينده با اين روند ها مناطق اطراف خليج فارس به دليل شدت گرما و خشك سالى ديگر قابل زيست نباشد. در آينده، نه تنها اين واقعيت با شدت بيشترى چهره نمايى خواهد كرد كه محيط زيست كشور ظرفيت وتوان پاسخگويى به نياز هاى اين اندازه جمعيت را ندارد، بلكه اين كه اصولا برنامه جامع و كار سازى براى مديريت اين شرايط نيز موجود نيست. 

٥. اميد بيش از حد به برجام. موفقيت دولت در توافق هسته اى بى ترديدموفقيتى تاريخى است و اين امتياز براى دولت محفوظ است، مطالبى كه در اين مورد كارشناسان مطرح كرده اند با آنچه مخالفين سياسى دولت مطرح مى كنند از دو كيهان مختلف است. به اين معنى كه بحث بر سر اين است كه آيا اقدامات دولت در زمينه ديپلماسى و سياست اقتصادى كفايت بهره بردارى از اين دست آورد را مى كند يانه؟ ليكن چنانكه از سال قبل در همين سايت به دفعات مطرح شد، آنچه بر اقتصاد كشور ما تاثير مى گذارد از جمله مربوط به قوانينى به جز قوانين مرتبط با تحريم هاى هسته است. عمدتاً هم مربوط به قانونى است كه در زمان رياست جمهورى كلينتون براى تحريم جامع بر عليه ايران تصويب شد. نقطه حساس اين امر نيز تحريم هاى بانكى است كه كماكان موجب نگرانى بانك هاى اروپايى و آسيائى براى همكارى با ايران مى شود. اين بخش از تحريم ها نيز با تداوم فعاليت ديپلماتيك و فعاليت قضايى و حقوقى احتمالاً قابل كاهش است. اين نوع حركت ها هم مى تواند به عنوان پيگيرى اجرايى توافق هسته اى انجام شود بدون ضرورت تفسير خارج شدن از حيطه توافق هسته اى در مذاكرات. بنابر اين اگر دولت نسبت به اقدامات تكميلى جديت لازم را در مدت موجود پيگيرى نكند دولت بعدى در آمريكا ممكن است در جهت نا مناسب گام بردارد و حتى برخى از گام هاى برداشته شده را خنثى نمايد. 

٦ . اقدامات مديريتى و برنامه ريزى دولت. اگر بخشى از مطالب واقع بينانه يا بدبينانه اى كه قابل ذكر است نيز تحقق يابد، از طرف دولت اقدامات جدى ترى را در زمينه برنامه ريزى براى فعاليت هاى فشرده تر و تلاش دامنه دار تر و گسترده در راه مقابله با مشكلات موجود مى طلبد. در اين مورد اقداماتى كه انجام مى شود بعضاً مكفى به نظر نمى رسد. ازجمله و در همين ارتباط انتشار برخى آمار توسط  دستگاه ها متوقف شده كه مناسب اهداف دولت نيست. زيرا در واقع كار كارشناسان،ناظرين و منتقدين را ساده مى كند. اگر آمار منتشر شود، استنتاج از آن نيازمند فعاليت فكرى و تحليل است. اگر دولت از انتشار آمارخود دارى كند، آنگاه استنتاج ساده است. زيرا نشان مى دهد وضعيت روند شاخص ها مطلوب نيست و نتيجه حاصل از تصور پنهان كارى دولت، يك استنتاج منفى سريع از طرف ناظران بيرون دولت خواهد بود. 
Comments