جایزه نوبل اقتصاد 2015


 

به مناسبت اعطاى جايزه نوبل اقتصاد سال ٢٠١٥ به آنگوس دیتون

محمد طبیبیان

21 مهرماه 1394

در روز ١٣ اكتبر كميته نوبل، جايزه امسال نوبل اقتصاد را به آنگوس ديتون اعطا كرد. توضيحى كه براى اين انتخاب توسط كميته نوبل ارائه شده در پائین آمده است. ليكن قبل از آن ذكر يك مقدمه مى تواند مفيد باشد.  پژوهش ديتون ابتدا در مورد توسعه دستگاه معادلات تقاضا انجام گرفت. دست آورد هاى اين زمينه کاری، مورد استفاده وسيع در ساير زمينه هاى پژوهشی و کار بردی  نيز یافت. از  دهه ١٩٧٠  اقتصاد دانان به نحو فزاينده اى به اين امر توجه كردند كه تخمين معادلات تقاضا به صورت تك معادله داراى ايراد و كمبود هاى اساسى است(ابتدا تخمین تقاضا برای کالا های مختلف مانند غلات، شکر، قهوه و یا فلزات ...با استفاده از یک معادله انجام می شد). به همين دليل نيز اقتصاد دانان توجه خود را به  استنتاج دستگاه هاى معادلات از توابع مطلوبيت مستقيم و غير مستقيم معطوف كردند. ليكن بسيارى از اين دستگاه ها(مانند دستگاه معادلات مخارج خطى موسوم به استون- گيرى) نيز وارث محدوديت هاى ذاتى توابع مطلوبيتى بودند كه مبناى  استنتاج  قرار مى گرفت. در دهه ١٩٨٠ شكل هاى توابع انعطاف پذير مطرح شدند كه معمولاً در اطراف بسط سرى تيلور توابع مطلوبيت ضمنى ايجاد مى شدند. اين توابع هم از محدوديت هاى خاص خود بر خوردار بودند(از جمله اين كه بسط تيلور در اطراف يك نقطه خاص انجام مى شود و اگر داده ها از آن نقطه دور تر قرار گيرند ، تابع قدرت تبين كمترى دارد). آنگوس ديتون يك دستگاه معادلات استنتاج كرد كه هم انعطاف پذير بود و هم از بسيارى كاستى هاى دستگاه های قبلی عارى. به اين دستگاه "معادلات تقاضاى تقريبا ايده آل(Almost Ideal Demand Systems-AIDS) گفته  شده است" -که به صورت اختصار آن را  ایدز می خوانند، البته این نام قبل از کشف بیماری ایدز بر این الگو نهاده شده و با هم ارتباطی ندارند. در كشور ما هم برخى پايان نامه ها بر پايه استفاده از اين دستگاه نوشته شده. از جمله اولين پژوهش مربوط به پايان نامه كارشناسي ارشد  آقاى پويان مشايخ آهنگرانى است كه در سال ١٣٧٨ نوشته شد و براى اولين بار در ايران از تخمين اين دستگاه، كه با استفاده از آمار بودجه خانوار انجام گرديد، برای تحليل مقايسه اى رفاهى استفاده شد. از جمله مسئله مورد پژوهش بررسی سیاست های اعمال مالیات غیر مستقیم بر برخی کالا ها و پرداخت سوبسید به برخی دیگر بود، به نحوی که رفاه جامعه افزایش یابد.  اين گونه بررسی ها با استفاده از ساير دستگاه هاى معادلات تقاضا مقدور نمى بود. خلاصه اى از  اين پژوهش در كتاب "اقتصاد ايران " چاپ موسسه عالى پژوهش در برنامه ريزى و توسعه(موسسه مديريت و برنامه ريزى كنونى) انتشار سال ١٣٧٨ آمده است.

و اينك توضيح كميته نوبل در مورد اعطاى جايزه سال ٢٠١٥ به آنگوس ديتون.  

****

مصرف، در مقياس بزرگ و كوچك

به منظور طراحى سياست اقتصادى كه منجر به افزايش رفاه شده و فقر را كاهش دهد، ما بايد ابتدا ساز وكار انتخاب فردى را باز شناسيم. بيش از هر كس ديگر انگوس دیتون به اين بازشناسى كمك كرده است. او این کار را از طريق پيوند زدن بين جزئيات تصميم هاى فردى با كار كرد هاى جمعى انجام داد. تحقيق او به تحول رشته هاى اقتصاد خرد، اقتصاد كلان و اقتصاد توسعه كمك كرده است. پژوهش هايى كه ديتون براى آن ها جايزه نوبل را دريافت كرده بر محور سه پرسش كانونى قرار دارد:  

چگونه مصرف كنندگان هزينه هاى خود را بين كالاهاى مختلف تقسيم مى كنند؟ پاسخ به اين پرسش نه تنها در توضيح و پيشبينى روند هاى مصرف مهم است بلكه در جهت ارزيابى اصلاحات خط مشيى از قبيل سنجش اثر تغيير در ماليات مصرف بر انتخاب مصرفى و رفاه  خانوار نيز اجتناب نا پذير است. ديتون در كار هاى اوليه خود در سال هاى ١٩٨٠ ، الگوى دستگاه معادلات تقاضاى تقريبا ايده آل را ابداع كرد- يك دستگاه معادلات انعطاف پذير و در عين حال ساده براى تخمين اين كه چگونه تقاضا براى هر كالا، وابسته به قيمت تمام كالاها و در آمد مصرف كننده است. روش ابداعى او امروز روش متعارف در پژوهش هاى دانشگاهى و ارزيابى هاى عملى سياست هاى اقتصادى است.

چه ميزان از در آمد جامعه هزينه مصرفى مى شود و چه ميزان صرف پس اندار؟ براى درك و تشريح تشكيل سرمايه و ابعاد ادوار اقتصادى ضرورى است كنش در آمد و مصرف را در جريان زمان درك كنيم. در چند مقاله طى سال هاى ١٩٩٠ ديتون نشان داد كه نظريه رايج مصرف اگر نقطه شروع بحث را بر پايه در آمد و مصرف در سطح كلان قرار دهد، نمى تواند رابطه واقعى را نشان دهد. به جاى آن بايد از ساز و كارى استفاده كرد  كه بتواند از روابطى كه افراد و خانوار ها مصرف خود را با در آمد تنظيم مى كنند به جمع بندى کالان رسيد، زيرا نحوه نوسان در آمد هاى فردى با نوسان در آمد كلان در کل اقتصاد متفاوت است. اين تحليل به روشنى نشان داد كه چرا تحليل داده هاى فردى كليد درك روندهائى است كه ما در داده هاى كلان مشاهده مى كنيم، همين روش است كه در سطح وسيع در اقتصاد كلان مدرن مورد استفاده واقع شده است. 

بهترين شيوه اندازه گيرى و تحليل رفاه و فقر كدام است؟ در پژوهش هاى اخير خود، ديتون بر اين وجه تاكيد كرده است كه چگونه سنجش سطح مصرف خانوار ها مى تواند در تشخيص ساز و كار هاى توسعه اقتصادى روشنگرى كند. تحقيقات او بسيارى از نارسايى هايى كه در مقايسه فقر بر حسب زمان و مكان وجود داشت را از پرده بيرون افكند. او همچنين نشان داد كه چگونه استفاده هوشمندانه از آمار بودجه خانوار مى تواند در مورد مسائلى چون مصرف كالرى اعضاى خانوار و رابطه آن با در آمد و يا تشخيص ميزان تبعيض جنسيتى در بهرهمندى اعضاء در داخل خانوار موثر باشد. تمركز ديتون بر آمارگيرى هاى در سطح خانوار همچنين سبب شده كه مبحث توسعه اقتصادى از يك مبحث نظرى مبتنى بر آمار كلان به يك رشته مبتنى بر آمار هاى در سطح فردى خانوار كه از جزئيات بر خوردار است تبديل شود.

 

Comments