برخورد با دلالان ارز


در تمجيد جمشيد بسم الله  

١٨ آذرماه ١٣٩٤

من نمى دانم جمشيد بسم الله كيست و چه نوع شخصى است. ليكن اين كه منابع خبرى دولتى اورا فردى معرفى مى كردند  كه يك تنه بازار ارز كشور را در دست داشته و بازوى بانك مركزى و نهاد هاى بزرگ را مى پيچانده و همآورد همه در تعيين نرخ ارز بوده و با تعيين قيمت ارز حريف همه مى شده است، سبب مى شود كه اينجانب براى يك پهلوان با اين اوصاف احترام بى حدى قائل شوم. ليكن واقعيت چنين نيست و مقامات دولت هاى مختلف از قبل از انقلاب تا كنون نخواسته اند قدرت نهاد مباده داوطلبانه مردم را به رسميت بشناسند، و بر اساس آن سياست گذارى كنند تا بلكه موفق شوند. مانند مهندس راه سازى كه قدرت سيل خروشان را به حساب نياورد و تخته پاره اى كه بر روى سيل در حركت است را عامل حركت سيل بداند و تخريبى كه حاصل از ناشى گرى خود اوست را به گردن آن تخته پاره بياندازد. 

قبل از ادامه بحث ابتدا يك مورد تاريخى را پيرامون شگفتى نهاد داد و ستد داوطلبانه  و بازار آزاد بگويم. هزاران سال پيش كارتاژ ها كه در منطقه ساحلى تونس فعلى امپراطورى عظيمى را پايه گذارى كرده بودند  بر تجارت جهان آن زمان تسلط داشتند. در آن زمان در محل فعلى ليبى نيز مناطق جنگلى وجود داشت كه در آن جنگل، قبيله هاى بدوى مى زيستند. كارتاژى ها با اين قوم هم تجارت مى كردند. ليكن چون طرفين از يكديگر بيمناك بودند و ترجيح مى دادند با يكديگر روبرو نشوند شيوه جالبى را براى تجارت بوجود آورده بودند. هر سال در زمان خاصى كشتى هاى كار تاژ به ساحل نزديك مى شدند با قايق هاى خود  كالا ها و مال التجاره مانند پارچه، ظروف وغله را به ساحل برده و در محلى مانند بازار روز غرفه تشكيل داده سپس به كشتى هاى خود باز مى گشتند و با ايجاد آتش دود زا از داخل كشتى به جنگل نشينان حضور خود را اعلام مى كردند. جنگل نشينان نيز كالا هاى خود شامل پوست شكار و حيوانات درون قفس و خاك طلا را به ساحل برده و بر اساس برداشت خود در مورد ارزش نسبى در مقابل كالاى تجار مى چيده و به جنگل باز مى گشتند. تجار مجددا به ساحل باز گشته و اگر كالاى طرف مقابل را متناسب با ارزش كالاى خود مى يافتند آن را برداشته و به كشتى باز مى گشتند. به اين نحو معامله تكميل مى شد و در مراجعه بعدى فرد جنگل نشين نيز كالاى خريدارى شده را تصاحب مى كرد. در غير اين صورت همين مراحل با تغير مقدار كالاى قابل مبادله تكرار مى شد تا معامله انجام مى گرفت يا برخى كالا ها بدون مشترى مى ماند كه در اين صورت تجار اجناس را به كشتى باز مى گرداندند. اين مورد تاريخى هميشه مورد شگفتى من بوده است. مكرر شدن اين بده بستان و امكان تكرار بعدى بدون تصور يك نقطه پايان، سبب مى شد كه طرفين امانت دارى را رعايت كنند و مثلا جنگل نشين ها در اولين مرحله كالا ها را بر نداشته و به داخل جنگل فرار كنند و يا كشتى نشينان كالاى خود و كالاى جنگل نشينان را بر نداشته و با كشتى از محل دور شوند. در شرايطى كه نه حكومت و نه حكم و نه قانون موجود نبود و حتى كد اخلاقى مشتركى نيز مطرح نبود، نفس فوائد دو جانبه از داد و ستد و تكرار شدن مكرر قاعده رفتارى كه براى دو طرف داراى مطلوبيت بود سبب مى شد كه نهاد بازار شكل بگيرد. در واقع كد اخلاقى و فرهنگ اين مراوده انسانى نيز درهمين فراگرد تكرار و مراوده آزاد و داوطلبانه ظاهر مى شود و رسميت مى يابد. 

بايد ياد آور شد كه در تمام تاريخ و جغرافيا حكومت ها نتوانسته و نمى توانند نهاد مبادله داوطلبانه را سر كوب كنند و هر بار كه سعى در اين مورد بخرج داده اند نيز متناسب با مقدار زورى كه بخرج داده اند، زيان هاى عظيم براى اقتصاد و كشور ايجاد كرده اند. تجربه بارز آن در شوروى قبل از فرو پاشى قابل مشاهده بود كه عليرغم تلاش خشونت بار حكومت براى سر كوب بازار ها در هر نقطه از شهر، در داخل مترو، و ايستگاه قطار و راهرو ادارات و مجتمع های مسکونی، و محل های کار بازار هاى كوچك معامله كالا وارز و كوپن فعال بودند. 

در خبر ها آمده است كه مجددا تعدادى دلال ارز دستگير شده اند و در تفسيرى در شماره مورخ ٢٨  آذرماه مجله تجارت فردا آمده است كه مجدداً مسئولين مربوطه به دنبال جمشيد بسم الله ديگرى هستند. البته به زودى هم فراموش شده كه دستگيرى آن جمشید بسم الله قبلى هيچ نتيجه مثبتى ظاهر نكرد. اينجانب هر سال يكى دو بار به منطقه منوچهرى و خيابان فردوسى براى مشاهده سرى مى زنم. از نظر اينجانب و از نگاه تاريخى نهاد بازار، به معنى مراوده داوطلبانه بين مردم،  يك نهاد انسانى است كه اهميت آن دربين نهاد هاى جوامع انسانى فقط در درجه بعد از خانواده قرار مى گيرد. به همين دليل نيز به داد و ستد داوطلبانه بين مردم هميشه با علاقه حرفه اى خاصى نظر مى كنم. دلال هاى بازار ارز كنار خيابان راهم على الاصول مردم  شريفى مى دانم. تفاوت آنان با دلال هاى سيتى شهر لندن و وال استريت نيويورك اين است كه سر كوب هاى مكرر تاريخى آنان را كوچك و حقير نگه داشته و اجازه نداده كه آنان نيز بتوانند همان نقش بازار هاى مالى شهر هاى بزرگ را ايفا كنند و نيروى انسانى با استعداد و سرمايه كلان جذب نموده و مصدر اثرات اقتصادى باشند. دليل اين امر نيز ضعف دولتها و بى خيالى آنان و عدم وجود ظرفيت سازمان دهى بازار ها بوده و به همين دليل اصولا راه سر ًكوب بازار ها و كنترل دستورى و تنبيه را پيموده اند. اين جانب در تصور خود از يك بازار غير متشكل و پراكنده مانند بازار ارز خيابانى اين برداشت را داشتم كه حتماً اسكناس تقلبى نيز در اين بازار درجريان است. در يكى از موارد كه سرى به خيابان فردوسى براى مشاهده نزديك زدم با برخى از معامله گران صحبت كردم و در مورد امكان معامله اسكناس خارجى تقلبى جويا شدم و با تعجب دريافتم كه اين افراد با دقت يكديگر راتحت نظر دارند و اگر كسى به اين خيال ظاهر شود او را از بازار طرد مى كنند و حقيقتا هيچگونه خبرى در مورد اين كه به فردى در اين بازار اسكناس تقلبى فروخته شده مطرح نشده است. بهتر است براى معامله گران كنار خيابان هم درجه اى از احترام قائل شويم چون از طريق تسهيل خريد و فروشى كالائى كه كسى مى خواهد بفروشد و ديگرى مى خواهد خريدارى كند ارتزاق مى كنند.  در كشور هائى كه اقتصاد هاى موفقى دارند دولت ها هر كجا بازار ايجاد مى شود سعى در سازمان دادن و قاعدهمند و شفاف كردن آن مى كنند. در كشور ما دولت ها از زمان قاجار تاكنون سعى كرده اند بازار ارز را با دستور و تحكم اداره كنند و ناموفق بوده اند. شايد بى ضرر باشد اگر يك بار هم بازارى براى انواع جمشيد بسم الله ها ايجاد شود و فقط بر شفافيت و ثبت و ربط و قاعدهمند بودن آن نظارت گردد. تا بلكه كشور ما نيز خارج از كريدور هاى بوروكراسى و رانت جويى ناظر وجود بازار هاى مالى مردمى باشد.  

همان گونه كه مى دانيم بوروكراسى ها مُهر هاى مختلفى دارند، بزرگ و كوچك و مهم و كم اهميت كه بر زير هر حكم و تصميم و خلاصه هر كاغذى كه از زير دست آنان رد مى شود مى کوبند. اين جانب كه به دليل حرفه اى ده ها سال است ناظر فعل و انفعالات اقتصادى بوده و يا در باره آن مطالعه كرده ام به اين نتيجه رسيده ام كه بزرگترين مُهرى كه دولت ها در زير حكم سردر گمى و بى تصميمى و نا كار آمدى خود زده اند مُهر به كار گيرى زور در حل مشكلات اقتصادى بوده  و اين نيز درتمام تاريخ و جغرافيا صادق بوده است. اين جانب در يك بحث پيرامون اين نكته به كتاب " چهار هزارسال كنترل قيمت و شكست آن"، اشاره كرده ام. در اينجا فقط مى توانم  جمعبندى استاد ارجمند جناب آقاى دكتر غنى نژاد در همان شماره مجله تجارت فردا را تكرار كنم كه برخورد قهر آميز با مشكلات اقتصادى دون  شآن دولت جناب آقاى روحانى است.     

Comments